نخستين «گاوچاه» ايران پس از گذشت نيم قرن، در ورزنهي اصفهان با کوشش انجمن دوستداران ميراث فرهنگي و بخش خصوصي احيا شد.
به گزارش خبرنگار بخش ميراث فرهنگي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) در اصفهان، در گذشته، در بسياري از مناطق خشك کشور و قسمتهاي مركزي و جنوبي ايران از گاوچاه براي آبياري استفاده و براي انجام اين كار از گاوهاي خاصي معروف به نژاد سيستاني بهدليل وجود كوهان در آنها كه آنها را براي آبكشي قابل استفاده ميكرد، استفاده ميشد.
دبير انجمن دوستداران ميراث فرهنگي اصفهان دربارهي پيشينهي اين گاوچاه، توضيح داد: براي آبكشي با گاو مراحل مختلفي طي ميشد. به اين شکل كه پس از حفر چاه و دو ستون عمودي كنار آن كه مردم ورزنه به آن «ككا چاه» ميگفتند و تهيهي ابزار و لوازم مورد نياز، نسبت به تربيت گوساله اقدام ميكردند. البته با توجه به نوع گوساله، تربيت آن حدود سهماه طول ميكشيد و در اصطلاح، يك گاو با گذراندن اين مراحل، آبكش ميشد.
رضا خليلي در گفتوگو با خبرنگار بخش ميراث فرهنگي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) در اصفهان، اظهار داشت: نخستين انگيزه براي حفر چاه، تأمين آب آشاميدني بود که بسيار ساده با يک ظرف سفالي و يک ريسمان انجام ميشد؛ اما استفاده از آب چاه براي زمينهاي کشاورزي، برداشت حجم بيشتري از آب را ميطلبيد که با زور بازوي انسان هيچ تناسبي نداشت و استفاده از نيروي گاو براي شخم زدن زمين و کارهاي کشاورزي ديگر، تجربهي خوبي شد تا انسان به فکر بالا کشيدن آب از چاه با نيروي گاو بيفتد.
وي ادامه داد: در ورزنه مانند بسياري از شهرهاي ديگر کشور، به اين دليل كه شغل بيشتر مردم کشاورزي بود، تا پيش از ورود موتورهاي آبکش، از نيروي گاو براي بالا کشيدن آب از چاه استفاده ميكردند. البته از آن زمان حدود 50سال ميگذرد.
به گزارش گروه خبری فارمنا و به نقل از ایسنا دبير انجمن دوستداران ميراث فرهنگي اصفهان بيان کرد: معمولا در گاوچاهها از دو رأس گاو استفاده ميشد و دو نفر هم بايد در اين کار کمک ميکردند. يک نفر کار هدايت گاو را برعهده ميگرفت و نفر ديگر مسؤول آبياري و تمام کارهاي مرتبط با زمين بود. معمولا با اين روش از آبياري، سههزار مترمربع زمين کشاورزي در يک روز زير آب ميرفت.
خليلي افزود: گاوها هر کدام در يک نوبت کاري يا صبح تا ظهر يا ظهر تا بعدازظهر به کار گرفته ميشدند.
وي با اشاره به نژاد گاوها، گفت: گاوها از نژاد خاصي بودند و به آنها گاو سيستاني ميگفتند، چون يال و کوهان داشتند که هر دو ويژگي براي آبکشي ضروري بود.
دبير انجمن دوستداران ميراث فرهنگي اصفهان اظهار كرد: در هنگام آبکشي، گاوگردان معمولا شعرهايي را در قالب دوبيتي به سبک شيرازي ميخواند. اين كار سبب احساس نكردن خستگي در فرد ميشد و فرمانبرداري گاو را بيشتر ميکرد. وقتي دوبيتي گاوگردان تمام ميشد، هم دلو پر آب شده بود و هم گاو ميدانست بايد حرکت کند.
وي ادامه داد: گاوچاه از جمله تکنولوژيهاي قديمي است که در بهوجود آمدن آن، 33 قطعه نقش اساسي داشتند و با نبود هر کدام از آنها آبي بر زمين جاري نميشد. نكتهي جالب در اينباره، اسامي ابزارهاي بهكار رفته در گاوچاه است كه در زبان پهلوي ساساني ريشه دارند و از نظر زبانشناسي نيز داراي اهميتاند.
او گفت: در كنار چاه، دو ستون بلند ساخته ميشدند و به بالاي اين دو ستون، دو سرمحور استوانهيي و به پايين آن نيز دو سرمحور استوانهيي با قطر كمتر وصل ميشدند. يك رشته طناب از بالاي چرخ بالايي ميگذشت و به بند چنبرهي دهانه گشاد، يك مشك بزرگ ساختهشده از پوست گاو وصل ميشد. از روي استوانهي پايين نيز طنابي ميگذشت و به يك طرف دهانهي تنگ و پايين مشك وصل ميشد.
به گزارش گروه خبری فارمنا و به نقل از ایسنا دبير انجمن دوستداران ميراث فرهنگي اصفهان بيان كرد: در كنارهي چاه، معبري شيبدار به طول عمق چاه حفر ميشد كه از دهانهي چاه آغاز ميشد و روبه پايين ميرفت. دو سر اين دو رشته طناب را به حيواني وصل ميكردند كه در اين مسير حركت كند و پايين و بالا رود. هر بار كه حيوان بالا ميآمد و به لبهي چاه ميرسيد، مشك به ته چاه ميرفت و پر ميشد و هر بار كه حيوان به طرف پايين ميرفت، مشك پرشده را از عمق چاه به بالا ميآورد تا به دهانهي چاه برسد.
وي اضافه كرد: طناب بالا، دهانهي گشاد مشك را آنقدر بالا ميبرد تا دهانهي پايين به لبهي چاله برسد و باز شود و آب مشك از آنجا تخليه شود. اين حركت مرتب تكرار ميشد.
به گزارش ايسنا، در ضلع غربي مسجدجامع اصفهان نيز چنين مكاني از دورهي صفوي وجود دارد. زير تاق اين گاوچاه نقاشي جالبي از گاو آبكش باقي مانده است. اين نقاشي توسط سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري مرمت شده و در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.
همچنين شهر ورزنه كه در 100 كيلومتري جنوب شرق اصفهان قرار گرفته است، پتانسيل بالايي در جذب گردشگر دارد، بخصوص وجود تالاب بينالمللي گاوخوني و تپههاي ماسهيي كه سبب شدهاند، گردشگران زيادي به اين منطقه وارد شوند.