مقـدمه :
آزادماهيان از با ارزش ترين گونه هاي آبزي مي باشند كه در اغلب نقاط جهان پراكندگي گسترده اي دارند، اين ماهيان اغلب متعلق به مناطق سردسيري و يا معتدله مي باشند، و به همين جهت به آنها ماهيان سرد آبي اطلاق مي گردد ، خانواده آزاد ماهيان داراي 7 جنس و حدود 30 گونه مي باشد يكي از اين 7 جنس salmo است كه salmo trutta يا قزل آلاي قهوه اي جزء مهمترين گونه ها ي آن مي باشد ، زير گونه اي از قزل آلاي قهوه اي به نام ماهي آزاد درياي خزر Salmo trutta caspius معروف است ، اكثر آزاد ماهيان گونه هاي با ارزش تجاري هستند ماهي آزاد درياي خزر بدليل گوشت خوشمزه و لذيذ داراي ارزش تجاري بالايي مي باشد ، اين گونه بزرگترين نمونه از قزل آلاي دريايي است كه در مواردي با وزن بيش از 45 كيلوگرم در زمان مهاجرت تخم ريزي در رودخانه منتهي به درياي خزر ( رودخانه كورا در كشور آذربايجان ) صيد شده است.

معرفي ماهي آزاد درياي خزر

1– تاكسونومي
رده بندي سيستماتيك ماهي آزاد به شرح زيراست :
شاخه : Chordata
رده :Osteichthyes
راسته :Salmoniformes
خانواده : Salmonidae Rafinesque , 1815
جنس:Salmo Linnaeus, 1758
گونه : Salmo trutta Linnaeus, 1758
نام هاي متداول اين ماهي: اين ماهي را روس ها به نام kaspiiskiy loso در كشور قزاقستان به نام kaspiy albarty ، در تركمنستان Kaspi azatmahysy (kumja) ، در آذربايجان gyzyl balyg , azatmai,karagez,albat, ، در انگلستان ‍Caspian trout و در ايران , Azat-mae ناميده مي شود.

2- مشخصات عمومي
ماهي آزاد يك ماهي درشت كه داراي بدني كشيده و دوكي شكل وداراي پوزه اي تيزمي باشد رنگ بدن در دوطرف بدن روشن است و قسمت پشتي بدن ماهي و قسمت فوقاني سر ماهي به رنگ تيره خاكستري است ، مشخصات اصلي اين ماهي همانند ديگر آزادماهيان مي باشد ، لكه يا خالهاي تيره نامنظم به شكل ضربدر بر روي قسمت فوقاني و اطراف بدن ماهي مشاهده مي شود اين ماهي داراي دهان انتهاي بزرگ و دندان ها به سمت بالا رشد يافته است ، در خط جانبي داراي 170-133 عدد فلس مي باشد ،. به طور كلي 21 تا 24 آبشش( زائد هاي كمان برانشي ) آن روي اولين آبشش قرار دارد ، و زائده هاي پيلوري شكل آن 47 تا 57 عدد است . (مهره ها ي آن 54 تا 58 عدد است )
شكل هاي درون گونه اي : اشكال ذخاير بومي ماهي آزاد خزر محدود شده به برخي رودخانه محلي مانند ( كورا ، سمور ، يالاما و ديگر رودخانه ها ) كه اين ها از نظر مشخصات ظاهري ( ريخت شناسي )، سن بلوغ ، زمان توليد مثلي (تخم ريزي ) با همديگر متمايز و متفاوت هستند (Derzhavin,1949;Kazancheev,1981) 
Dorofeeva در سال 1967 مشخص كرد كه ماهي آزاد كورا ( Kumzha ) يك زير گونه جدا از ماهي آزاد درياي خزر ( كسلر ، Kessler ) بوده كه قرار گرفتن آزاد ماهي خزر در ميان ساير زير گونه هاي آزاد ماهيان با هم ملحق ويكسان شده اند (,1967 Dorofeeva ) .
نمونه هاي منسوبي : گونه اي كه جزء رده اين ماهي محسوب مي شود زير گونه S.trutta labrax (Pallas, 18134) و , S.trutta ezenami Berg , 1948 – Eizenam trout Blak Sea trout:است .

3-پراكنش زيرگونه ها در درياي خزر:
ماهي ازاد عموما در سواحل درياي خزر از رودخانه ترك ( Terek) گرفته تا سپيد رود و به ندرت در نواحي شمالي درياي خزر ، يافت مي شود ، اين ماهي در رودخانه هاي ترك ، كورا ، سپيد رود و ساير رودخانه هاي كوچك سواحل غربي و جنوبي درياي خزر مهاجرت و تخم ريزي مي كند.
وضعيت پراكنش اين ماهي بر اساس كتاب قرمز داده هاي بين المللي. "IUCN " توصيف نشده است ،وضعيت پراكنش اين ماهي در كتاب قرمز داده هاي ملي : در كتاب قرمز داده هاي كشور قزاقستان و تركمنستان آمده است .
نخستين گزارش براي درياي خزر : توسط پالاس و رايز در سال 1771 انجام گرفته است ، توصيف مجدد اين زير گونه در سال 1967 توسط آقاي دوروفيوا صورت پذيرفت .

ويژگي عمومي زير گونه:
از نظر اكولوژي درگروه طبقه بندي نگتونها قرار دارد و جزء ماهيان مهاجر رود كوچ ( آنادروموس ) است.واز نظر مبدا زيستي آقاي برگ ( Berg ) در سال 1948 منشا قطبي بودن قزل آلاي خزر را مطرح كرد و آقاي درژاوين (Derzhavin ) در سال 1929 منشا زيستي اين ماهي را به عنوان گونه هاي آب شيرين مطرح نموده بود
پراكندگي : بومي درياي خزر
زيستگاه : اين گونه در نواحي ساحلي و در ا عماق 40تا 50 متر ازسطح آب يافت مي شود .
مهاجرت : از نظر مهاجرت جزء گونه هاي رودكوچ ( آنادرم ) محسوب مي شود كه از كرانه هاي ايران گرفته تا ساحل داغستان مهاجرت مي كنند ،ماهيان علامت گذاري شده در مصب رود هاي يالمه و كيرانچي يعني 300 كيلومتر دورتر از محل رهاسازي صيد شدند .
عوامل محيطي غير زنده
شوري :جزء گونه هاي لب شور دريايي مي باشد ، بچه ماهي هاي 6 ماهه قادر به تحمل شوري آب تا 6 درصد و ماهيان 14 تا 16 ماهه، شوري 12 درصد را تحمل مي كنند ، ماهيان بالغ در شوري حداكثر 13 درصد خزر نيز مشاهده شده اند.( قرار گرفته اند )
دما : جزء گونه ها ي سرد آبي مي باشد .
توزيع عمودي : در اين توزيع جزء زير گونه هاي stenobathic قرار مي گيرند به طوري كه در اعماق زير 40 تا 50 متري دريا مشاهده شده است .
ارتباط با شرايط اكسيژني : جزءزيرگونه هاي Oxyphilic قرار دارند.و در نواحي كه غلظت اكسيژن بالاست زندگي مي كنند .

تغذيه :
نوع تغذيه : جزء زيرگونه ها كه از شكار تغذيه مي كنند.( رفتار تغذيه اي : شكارچي )
رژيم غذايي : ماهي آزاد از ماهيان شكارچي و درنده است ، ماهيان در زمان جواني از سخت پوستان تغذيه مي كنند ، غذاي اصلي ماهيان بالغ شامل شگ ماهيان كوچك ، كيلكاو ماهيان پهلو نقره اي و شاه ماهيان جوان ( از خانواده شگ ماهيان ) مي باشد .
منبع غذايي : نامحدود

توليد مثل :
نوع توليد مثل : جنسي
مناطق توليد مثل : قبل از احداث سد بر روي رودخانه كورا ، مولدين به تعداد فراوان وارد رودخانه شده و به ‌مكان اصلي تخم ريزي طبيعي ماهي آزاد در مناطق بالا دست Aragvi ,Alazan ,Akera و نزديك به 1000 كيلومتردورتر ازمصب رودخانه مهاجرت كرده و تخم ريزي مي نمودند، اما امروزه ماهي آزاد ناحيه كورا به صورت محدود به نيروگاه آبي سد Varvrinskaya ( 600 كيلومتر دورتر ) مي رسند و در مناطق ...... Samur , Terek , Astarachai , Lenkoranchai تخم ريزي مي كنند . ، تخم ريزي در نواحي كم عمق وبستر هاي شني و ماسه اي ، سنگريزه اي صورت مي گيرد.
دوره توليد مثل : مهاجرت مولدين به سوي رودخانه كورا از اوايل نوامبر تا فوريه صورت مي گيرد دامنه دماي آب در زمان مهاجرت توليد مثلي نسبتا كسترد ه است گرچه عمده ماهيان مولد ( نزديك 75 درصد ماهيان بالغ نبوده و يا اندام تناسلي آنان كامل نشده است ) در ماه هاي نوامبر و دسامبر در دماي نسبتا پائين 2/8تا 8/12 سانتي گراد وارد رودخانه ها مي شوند ، تخم گذاري يك سال بعد در ماه اكتبر آغاز شده و در اوايل ژانويه به پايان مي رسد تخم ها در كف آب رها شده و در زير خاك دفن مي گردند ، دوره جنيني تخم ها حدود 30 تا 50 روز طول مي كشد پس ازتخم ريزي ، مولدين ميمرند ( در رودخانه كورا ) (آزاد ماهيان كه در ديگر رودخانه ها تخم ريزي مي كنند به دريا باز مي گردند ).
هم آوري : ميزان هم آوري اين ماهي محدود بوده و كمتر از ديگر خانواده آزاد ماهيان مي باشد به طوري كه هر ماهي مولد ماده از 1/2 تا 5/13 * 10 تخم در ميان جمعيت گونه هاي رودخانه كورا و 5/9 * 10 تخم در جمعيت يالاما و 1.7* 10 تخم در جمعيت لنكرون متغيير است .

فاكتورهاي محدود كننده :
1- كاهش توليد مثل طبيعي ( تعداد اندك مولدين ).
2- از بين رفتن و محدوديت مكان هاي تكثير طبيعي.
3- تهديد گل ولاي و شرايط آبي ناپايدار (نوسانات جريان آب و سرعت جريان آب منجر به كاهش وضعيت فيزيولوژي توليد مثل مي شود و برخي مواقع تخم ها در شن و گل و لاي مدفون مي شوند) .
تاريخچه زيستي و تكامل :
مراحل تاريخچه زيستي : به طور كلي سه دوره تكاملي بيان شده است : دوره جنيني ، دوره لاروي و دوره نوزادي .دوره نوزادي شامل دو مرحله است ، دوره مهاجرت به رودخانه و مرحله تغذيه در دريا .
تاثير عوامل محيطي :اين ماهي به تغييرات محيطي به ويژه به آلودگي آب حساس است آسيب پذير ترين مرحله زيستي ، مرحله رشد ونمو و تكامل جنيني است زيرا تخم ها در معرض عوامل مخرب غير زنده مانند ( آلودگي آب ، كاهش شديد دبي آب و .... ) و يا عوامل مخرب زنده( مانند صيد و شكار تخم ها توسط ماهيان و بي مهرگان ) قرار مي گيرند .
سن بلوغ : در شرايط طبيعي توليد مثل ، سن بلوغ ماهيان آزاد در رودخانه كورا 4 تا 9 سال ، در رودخانه Samur بين 3 تا 5 سال و به ندرت در 2 سالگي ( در ناحيه Yalama ) بالغ مي شوند ، ماهيان نرگاه درشرايط ساحل رودخانه ها در يك سالگي نيز بالغ مي شوند .
شرايط دمايي:تخم ماهي آزاد در دماي 8/5 تا 8/12 درجه سانتي گراد هچ مي شود .

ويژكي كمي رشد :
ميزا ن رشد ماهيان در سال نخست زندگي زياد است ، بچه ماهيان آزاد دررودخانه كرانچي در فصل زمستان با طول 8/13 الي 7/22 سانتي متر و وزن 24 تا 102 گرم مشاهده شده اند، رشد اصلي در دريا اتفاق افتاده است ، وزن متوسط ماهي آزاد صيد شده دررودخانه كورا 13 كيلوگرم ، رودخانه ولگا 7/8 كيلو گرم ، رود ترك 2/7 كيلوگرم ، رود سمور 9/3 كيلو گرم ، رود كرانچي 6/2 كيلوگرم و رود يالمه 4/2 كيلوگرم گزارش شده است . حداكثر وزن ماهي آزاد كورا صيد شده 51 كيلوگرم بوده است .

ساختار جنسي ( نسبت جنسي ): ماهيان ماده حدود 90 درصد صيد هاي تجاري را شامل مي شود .
نسبت طول به وزن : در طي سال هاي 1940 تا 1950 اندازه ماهيان بين 40 تا 130 سانتي متر و به طور متوسط 6/92 سانتي متر بود و وزن آنها بين 4/9 تا 5/29 و ميانگين 7/17 كيلوگرم بوده است اما امروزه اندازه ماهيان به 70 تا 96 سانتي متر و وزن در حدود 8 تا 9 كيلوگرم كاهش يافته است و هيچ ماهي با سن بالاتر از 6 سال در سبد صيد مشاهده نمي شود امروزه جمعيت اصلي ماهيان بين سنين 3 تا 6 سال در نظر گرفته مي شود .
خصوصيات كمي : ماهي آزاد درياي خزر زير گونه هاي با جمعيت اندك هستند .
روند جمعيت :كاهش در تعداد جمعيت مشاهده شده است ، امروزه ذخايرارزشمند اين گونه بدليل صيد بي رويه و غير قانوني ( قاچاق) به شدت كاهش يافته است .
روابط بين گونه اي :ماهي آزاد اساسا از ماهيان دريايي كوچك تغذيه مي كند و تغذيه اين گونه روي اكوسيستم تاثير منفي نمي گذارد .
اهميت اقتصادي : ماهي آ‍زاد يك گونه تجاري و با ارزش اقتصادي بالاست .

وضعيت صيد و ذخاير ماهي آزاد :
ميزان صيد ماهي آزاد در طي سال هاي 1936 تا1939 بين 410 تا 620 تن سالانه مي رسيد امروزه ميزان صيد ثبت شده به چندين عدد( دو جين ) نمي رسد .
ابزار و ادوات و مناطق صيد : عمده صيد در زمان مهاجرت مولدين( فصل تخم ريزي ) در رودخانه ها و با تور هاي انتظاري دامگستر انجام مي گيرد.
عوامل مهم و تاثير گذار بركاهش جمعيت ماهي آزاد :
1- آلودگي هاي رودخانه و دريا بويژه آلودگي مخرب ناشي از مواد نفتي .
2- كاهش مكان هاي توليد مثلي ناشي از فعاليت هاي اقتصادي انساني .
3- صيد غير قانوني و قاچاق كه تاثير مهمي در روند كاهش ذخاير ماهي دارد .
روش ها و راه حل هاي حفاظت از ذخاير ماهي آزاد :
1-افزايش ميزان رهاسازي از توليد مراكز هچري ( تكثير مصنوعي )كه از راه هاي اساسي براي حفاظت گونه هاي است كه فاقد شرايط توليد مثل طبيعي مي باشند .
2- كنترل ورود آلودگي به دريا و همچنين كنترل صيد بي رويه و غير مجاز